မာနစိတ်ပညာ

စိတ်ပညာ

ဤသည်မှာ မျက်နှာကြီးနေသော သို့မဟုတ် အပြုအမူဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး လူနာများသည် သူတို့၏ နေ့စဉ်လုပ်ဆောင်ရသည့် လှုပ်ရှားမှုများတွင် အားနည်းမှုဖြစ်စေသည် သို့မဟုတ် ဝေဒနာရှိစေသည်။ လူအများက မိမိတို့သည် လူနာ ဖြစ်နေသည်ကို မသိကြပေ။ သို့မဟုတ် တချို့ကသိကြပေမယ့် ဆရာဝန်ကို မတွေ့ကြ။ ယင်းသည် လက္ခဏာများ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ ပိုမိုဆိုးရွားလာစေပြီး အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်စေနိုင်သည့် ထိခိုက်မှုများ ဖြစ်လာသည်။ ပုံမှန် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လူနာရောဂါများတွင် သင့်အနားရှိသူများအပါအဝင် မိမိကိုယ်တိုင်၏ စိတ်ကျန်းမာရေးကို ကြည့်ရှု့ကြသည်မှာ အရေးပါသည်။ မည်သည့် မတရားမှုမဆို သို့မဟုတ် မိမိ၏ အသက်တာကို သက်သာကျွနု်ပ်တယ်ဆိုပါက စိတ်ပညာ ကျွမ်းကျင်သူကို ချက်ချင်း မှාလာပါသော တိုင်ပင်သင့်သည် diagnosis နှင့် treatment plan များရရှိစေရန် လက္ခဏာများ မကြီးထွားမီ။

• စိတ်ကျိတ်နယ်ရောဂါ (Depression) လူနာများသည် စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ စိတ်ဓာတ်ကျနေခြင်း၊ ပျင်းအောင်ခံစားရခြင်း၊ အလွယ်တစ်ကူ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ ခဏခဏ အတိတ်ငြိမ်းငိုခြင်း၊ မိမိက တန်ဖိုးမရှိဘူး သို့မဟုတ် အခြားသူတွေအတွက် အလေးအနက်လေးတာ ဖြစ်နေတယ်လို့ ခံစားရခြင်း၊ အာရုံစူးစိုက်ရခက်ခြင်း၊ မေ့လျော့လွယ်ခြင်း၊ စိတ်မရှူလမ်းခြင်း၊ မအိပ်နိုင်ခြင်း၊ ဗိုက်ဆာခြင်းမရှိခြင်း၊ ခေါင်းအောင်အောင် မနာခြင်းတို့ရှိသည်။ တချို့တွင်တော့ စိတ်ဆင်းရဲမှုကို မခံစားရပေမယ့် အရာအားလုံးနဲ့ ပျင်းဝေပြီး ဘာကြောင့် ဆက်ငါမြှုပ်နေသင့်တယ်ဆိုတာ မသိပါ။ သင့်တော်စွာ ပြုပြင်မည့် နည်းလမ်း မရရှိပါက သေလွန်နိုင်သည့် အန္တရာယ်မြင့်သည်။ သို့သော်လက်ခဏာများ ၂ ပတ်ကျော်အထိ ရှိပေါ်နေပါက စိတ်ပညာဆရာဝန်ကို တွေ့ဆုံပြီး လက္ခဏာများကို သတ်မှတ်ပေးရန် သင့်သည်။

• ပျက်ကွက်မှုကြောင့် စိတ်ရောဂါ (Panic Disorder) ၎င်းမှာ အလိုအလျောက် နာရီမျိုးစနစ် (autonomic nervous system) သည် အလွယ်တကူ အလံပြုမိသောအထိ အာရုံပျက်စီးမှုကြောင့် ဖြစ်သော ပျက်ကွက်မှုဖြစ်သည်။ ထွက်ရှိသောလက္ခဏာမှာ လေရှူခက်ခြင်း၊ နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း၊ မူးဝေခြင်း၊ ရင်တင်းတိတ်ခြင်း၊ တော်တော်လေးမူးဝေသလို၊ သေမယ်ထင်သလိုမျိုး မျှော်လင့်မှုရှိခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ ပထမအကြိမ်က အဖိစီးမှု သို့မဟုတ် စိတ်လှုပ်ရှားဖွယ်ရာ အခြေအနေတွင် ဖြစ်လာသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အခြေအနေရူပရောက်မိတိုင်း တင်ပြုေးတယ်။ တစ်ကြိမ်တိုင်း လက္ခဏာတွေ ၁၀ - ၂၀ မိနစ်ခန့်ရှိပြီး ပြီးတော့ သာမန်အခြေအနေရောက်သည်။ သို့သော် ပျက်ကွက်မှုဖြစ်ပြီးပြီးနောက်မှာ အခြားလက္ခဏာများ ထပ်လာပါက ဥပမာ မူတည်ပြီး မှာတက်အောင် ပြန်ဖြစ်လိမ့်မယ်လို့ အစဉ်အလာ စိတ်ပူနေခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ထိန်းလုုပ်မရခြင်း၊ အလည်အပြန် စဉ်းစားခြင်း၊ အပြုအမူ တွက်တိုးရှင်းပြောင်းလဲခြင်း၊ တစ်ဦးတစ်ယောက်အတွင်း လှမ်းသွားရန် မအားတက်လှုပ်ခြင်းတို့ပါဝင်ပါက ချက်ချင်း စိတ်ပညာဆရာဝန်နဲ့ တွေ့ကြပါ။

• စိတ်ပျက်မှုကြီး ထုခြင်းရောဂါ (Schizophrenia) လူနာသည် အသံကြားခြင်း ချို့ယွင်းမှုများ၊ မိမိကိုယ်တိုင်နဲ့ မိမိသာ မသိမသာ ဟောပြောခြင်း၊ တစ်ယောက်တည်းရယ်ခြင်း၊ မသန်စွမ်း ယုံကြည်ချက်ရှိနေခြင်း ၊ များစွာသော မသန်စွမ်းသဘောထား (delusion or paranoia) တို့ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာများ ၆ လကျော်နေပြီး မကုသပါက ကုသရန် ပိုမိုခက်ခဲလာမည်ဖြစ်သည်။ Schizophrenia သည် ရေရှည်ရောဂါဖြစ်သောကြောင့် နောက်ကျကုသလေ လက္ခဏာများ ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်။

• ထိခိုက်မှုကြောင့် စိတ်ဒဏ်ရာရရောဂါ (Post-Traumatic Stress Disorder) လူနာသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိခိုက်မှု သို့မဟုတ် အကြမ်းဖက်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ကြုံတွေ့ရခြင်းကြောင့် စိတ်ခံစားမှုအပေါ် အနုပျက်ကြီးစေသည်။ ဤသည်မှာ ပြန်ဖြစ်လာနိုင်ခြင်းကို ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ သံသယ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ချက်ချက်ကြောက်သည့် အထိဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ချက်ချင်း စိတ်ပညာဆရာဝန်ထံ သွားသည်မှာ အရေးကြီးသည်။ မကုသဘူးဆိုလျှင် နေ့စဉ်အသက်မွေးအရာတွေမှာ အကျိုးသက်ရောက်လာနိုင်သည်။

• နှစ်ဖက်သဘောဖောက် စိတ်ဖောက်ပြန်ရောဂါ (Bipolar Disorder) ၎င်းမှာ စိတ်ခံစားမှုတစ်ခု (Mania) နှင့် စိတ်ကျိတ်နယ်တစ်ခု (Depression) ကြားတွင် လည်ပတ်နေသည့် စိတ်ခံစားမှုရောဂါတစ်ခုဖြစ်သည်။ စိတ်ကျိတ်နယ်ဖြစ်စဉ်တွင် ပြင်းထန်စွာ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ ပျင်းပုတ်ခြင်း၊ မျှော်လင့်ချက်ပျောက်ခြင်းများရှိသည်။ ခုနစ်တိုင်း နေ့တိုင်းမှာ ဖြစ်တတ်ပြီး လကုန်ခြောက်လောက ရှိတတ်သည်။ ထိုလက္ခဏာများ ရပ်တန့်ပြီးနောက်မှာ ထူးခြားစွာ စိတ်ဖျော်ရွှင်လာခြင်း၊ စွမ်းအင်ပြည့်ခြင်း၊ အလုပ်လုပ်ချင်စိတ်များ၊ အိပ်ရေးနည်းခြင်း၊ လူမှုဆက်ဆံရေးကောင်းခြင်း၊ စိတ်ခံစားမှုထိန်းချုပ်ခက်ခြင်း၊ တစ်ခုလုပ်ချင်တာဆို ချက်ချင်းလုပ်ချင်ခြင်း၊ တစ်စုံတစ်ယောက်ရဲ့စကားနဲ့စိတ်မကောင်းဘူးဆိုရင် မေ့မလွဲစိတ်ခြင်း၊ စိတ်ကြိုတင်ပြုလုပ်ခြင်း၊ စိတ်ဖောက်ပြန်ခြင်း စသဖြင့်ဖြစ်နိုင်သည်။

• မိမြမ်းရောဂါ (Dementia) ဦးနှောက်လုပ်ဆောင်ချက်များ ပိုမိုချို့ယွင်းလာ၍ နေ့စဉ်အသက်မွေးမှုများထိခိုက်သည်။ အသစ်ကြားသိသိထားသောအရာများ မှတ်မိနိုင်တော့ဘူး၊ အလွယ်တကူ မေ့တတ်သည်၊ အတိတ်အကြောင်းပြောနိုင်ပေမယ့် နေ့စဉ်ဖြစ်သော အလုပ်ရဲ့အသေးစိတ်ကို မှတ်မိနိုင်တော့ဘူး။ အများအားဖြင့် အသက် ၆၅ နှစ်နှင့် အထက် လူနာများတွင် တွေ့မြင်ရသည်။ ရောဂါတစ်ချို့မှာ ကုသနိုင်သည်၊ မကုနှင့်နိုင်ပါ။ ကုသနိုင်သည့်အုပ်စုမှာ Hydrocephalus, Brain Tumor, Brain bleeds, Thyroid disease, Vitamin B12 deficiency, Syphilis infection in the brain, Systemic Lupus Erythematosus (SLE) သို့မဟုတ် အချို့သောဓာတုဆေးများသုံးခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စိတ်ကျိတ်နယ်ရောဂါရှိသူများသည် (Pseudomentia) အလွယ်တကူ မေ့တတ်နိုင်သည်။ ထိုေယာင္းသောနေရာတွင် စိတ်ကျိတ်နယ်ရောဂါကို ကုသလျက်မယ် ကုသနိုင်သည်။ မကုသနိုင်သည့် အုပ်စုအတွက် အသက်ကြီးရောဂါအများစုမှာ Alzheimer’s, Cerebral hemorrhage စသည်တို့ဖြစ်သည်။

• ကြောက်ရွံ့မှု အထူးဖွယ်ရောဂါ (Phobias) ၎င်းမှာ တစ်စုံတစ်ခု သို့မဟုတ် အခြေအနေရပ်တစ်ခုအပေါ် ကြောက်ရွံ့ခြင်းပြင်းထန်စွာရှိသည်။ ဥပမာ တောင်ကြီးကြောက်ခြင်း၊ မှောင်မိုက်ကြောက်ခြင်း၊ တစ်ချို့တိရစ္ဆာန်ကြောက်ခြင်း၊ သွေးကြည့်ရတာကြောက်ခြင်း။ လက္ခဏာများက ရှောင်ကြဉ်ဖို့ကြိုးစားမှုနဲ့ သူလောက်တဲ့ အရာတွေကို ချက်ချင်း ရှောင်ကြဉ်သည်။ ပြင်းထန်လျှင် တပွဲတည်းနာမည်နားထောင်ရုံနဲ့တင်လည်း စိတ်လှုပ်ရှားသွားနိုင်သည်။

ကျွန်ုပ်တို့၏ စိတ်ဝေဒနာဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုတွင် စိတ်ကျရောဂါ၊ ဖျက်သိမ်းအကြပ်အတည်း ရောဂါ (panic disorder)، စိတ်တင်ယောင်ယောင်နာ (schizophrenia)، ထိခိုက်ပျက်စီးမှုမြင့်မားသော စိတ်ဒဏ်ရာရ ပြန်လည်ခံစားမှုရောဂါ (PTSD)، နှစ်သက်မှုနှစ်ခုပေါင်းစပ်ရောဂါ (bipolar disorder)، အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာမှုနှင့်သက်ဆိုင်သော မှတ်ဉာဏ်လျော့နည်းမှု (dementia)، နှောက်ယောင်နှောက်ယှက်မှုရောဂါများ (phobias) အပါအဝင် အဓိက စိတ်ကျန်းမာရေးအခြေအနေများကို ကိုင်တွယ်ပေးပါသည်။ လူနာတွင် ရောဂါလက္ခဏာများ ပိုမိုဆိုးရွားလာမှုကို ကိုန့်တားပေးပြီး၊ နေ့စဥ်ဘဝပေါ်တွင် အဆင်ပြေစေရန်အတွက် စောစောချက်ချင်း ခန္ဓာကိုယ်မြင့်မားသော ရောဂါရှာဖွေရေးနှင့်ကုသရေးကို အထူးအလေးပေးပါသည်။