"အူတည်ရူးဖျားပျက်ခြင်း" သာမန်မကျေညာသောအန္တရာယ်တစ်ခုနှင့် မိခင်မကြာမီမိန်းမများအတွက် အလွန်အန္တရာယ်ကြီးဆုံးအကြောင်းကြားချက်

အူမကြဲခြင်း (Uterine Rupture) သည် မွေးဖွားရေးပညာရပ်တွင် ထိခိုက်နိုင်သော အရေးကြီးအရေးပေါ်ဖြစ်ပြီး အန္တရာယ်အကြီးဆုံး ဆိုင်ရာဆိုးရွားမှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ်အတွင်း အူမကြဲခြင်း ဖြစ်ပွားမှုသည် ရှားပါးပြီး ယေဘုယျမွေးဖွားမှု ၁၀၀၀ခုလျှင် ၀.၀၇% ခန့်သာ ဖြစ်ပွားသည်။ သို့သော် ရှားပါးသော်လည်း မိခင်နှင့် မွေးဖွားမည့်ရင်သားနှစ်စဉ်စလုံးအတွက် အသက်အန္တရာယ်အရှိဆုံးဖြစ်သည်။ အူမကြဲခြင်းဆိုသည်မှာ အူမတံမြည်းသည် ထပ်တူဖြတ်၍ အလွှာအားလုံး၏ကြွေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယင်းကြောင့် သွေးပေါက်မှုအများအပြားသည် ဗိုက်အောက်ထဲသို့ ထွက်စီးသွားနိုင်သည်။ ရင်သားကလေးနှင့် amniotic fluid သည် ဗိုက်အောက်ထဲသို့ ထွက်သွားနိုင်သကဲ့သို့ ရင်သားသည်လည်း မိခင်တို၌သေဆုံးသွားနိုင်သည်။ ၎င်းသည် မိခင်နှင့် မွေးဖွားမည့်ကလေးနှစ်ဦးလုံးကို ကယ်ဆယ်နိုင်ရန် ချက်ချင်းခွဲစိတ်ကုသဝေစိတ်လိုအပ်သည့် အရေးပေါ်ဆေးဘက်ဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် အူမကြဲခြင်း အများဆုံး ဖြစ်နိုင်သူများ

ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ်အတွင်း အူမကြဲခြင်း ဖြစ်ပွားနိုင်မှု အန္တရာယ်ရှိသူများမှာ-

အူမကြဲခြင်း အန္တရာယ်မြှင့်တင်နိုင်သည့်အကြောင်းရင်းများ

- မွေးစစ ဗီဇတုတ်လဲအဳပျော့တွင် ပြဿနာ (Congenital Uterine Abnormalities) : ၎င်းသည် အူမကြွက်သားတစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအား အားနည်းစေသဖြင့် ကိုယ်ဝန်တင်စဉ်တစ်လျှောက် သို့မဟုတ် မွေးဖွားရန်အတွက် အူမစုကျိုမှု (uterotonic agents) ဆီးကူးအသုံးပြုသောအခါတွင် အူမကြဲခြင်း ဖြစ်နိုင်ချေကို မြှင့်တင်စေပါသည်။

- အူမခွဲစိတ်ကြေး ပြုလုပ်ထားမှု (Previous Uterine Surgery) : ဥပမာ ချောင်းပြုတ် (fibroid) ဖယ်ရှားခြင်းကဲ့သို့သော အူမကြွက်သားအပေါ် ခွဲစိတ်ကုသမှုများ ပြုလုပ်ရခြင်းသည် အူမတံမြည်းအား အားနည်းစေသည်။ အဆိုပါအခြေအနေသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် အူမကြဲခြင်း ရှု၊ ဖြစ်နိုင်နှုန်းကို တိုးချဲ့ပေးနိုင်သည်။

- အူမကြဲခြင်း သမိုင်းကြောင်းရှိ (History of Uterine Rupture) : ယခင်က အူမကြဲခြင်း ဖြစ်ဖူးသူ၏ နောက်တစ်ကြိမ်မွေးဖွားမှုတွင်လည်း အူမကြဲခြင်း ဖြစ်နိုင်မှု ပိုမြင့်လာသည်။

- ယခင်သင့်ဆီးယာရင်မွေး (Cesarean Section) ခွဲစိတ်ခြင်း (Previous Cesarean Sections) :Cesarean section ခွဲစိတ်ဖူးသောအမျိုးသမီးများတွင် နောက်ဆက်တွဲမွေးဖွားမှုများတွင် အူမကြဲခြင်း ဖြစ်နိုင်မှုမှာ ၁၅-၃၀ ဆထိ မြင့်တက်သွားသည်။ တစ်ကြိမ့် cesarean ခွဲစိတ်ခြင်းသည် ၀.၆% ခန့် အန္တရာယ်တိုးရန်အကြောင်းပြချက်ဖြစ်သည်။ နှစ်ကြိမ်ခွဲစိတ်ထားလျှင် ၁.၈% အထိ မြင့်လာသည်။ ခွဲစိတ် incision အမျိုးအစားပါ အန္တရာယ်အပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။ ဥပမာ၊ ထပ်တစ်အတိုင်း တစ်ဖြတ်ဟန် (vertical incision) သည် အနိမ့်ဖြတ် (low transverse incision) ထက် အန္တရာယ်ပိုရှိသည်။

- D&C (Dilation and Curettage) များစွာ ပြုလုပ်ထားခြင်းသမိုင်း (History of Multiple D&C) : ကိုယ်ဝန်မမတင်မီ D&C များစွာ လုပ်ထားခြင်းသည် အူမတံမြည်းကို အားနည်းစေတာကြောင့် ကိုယ်ဝန်တင်စဉ် အူမကြဲခြင်းအန္တရာယ်ကို ပိုမြှင့်တင်စေသည်။

- ကလေးအများအပြား မွေးဖွားထားခြင်း (Having Multiple Children) : မွေးဖွားမှုခဏခဏရှိခြင်းသည် အူမကြွက်သားအား ပိုမိုအားနည်းစေ၍ နောက်အရင်မွေးဖွားမှုတွင် အူမကြဲနိုင်သည်။

- အူမကြီးလွန်းခြင်း (Excessive Uterine Expansion) : အပါအဝင် မိခင်တွင် တစ်ကြိမ်တည်းရင်သားများ (ဆို.က.မြင်းကပ်မွေး), fibroid ကဲ့သို့သော အေခြနဲ့ ပေါင်းပြီး ကိုယ်ဝန်ကြီးခြင်းတို့သည် အူမတံမြည်းဆွဲတင်မှု တက်စေသဖြင့် အူမကြွက်သားအား နည်းပြီး အူမကြဲနိုင်သည်။

- ကလေးကြီး (Large Baby): ရင်သားကြီးလျှင် မွေးဖွားချိန်အတွင်း အူမစုကျိုမှုပြင်းထန်မှု မြှင့်တက်စေသဖြင့် အူမကြဲနိုင်သည်။

- ရင်သားအဲပေါက်အနေအထား မမှန်ခြင်း (Abnormal Fetal Positioning): ရင်သားကလေးသည် transverse lie (ရေညှိ-horizontal) ကဲ့သို့သော နေရာတွင်ရှိပါက အူမစုကျိုမှု ကြိုးစားမှုများ, မွေးဖွားမှုပြဿနာကြောင့် အူမကြဲမှုအန္တရာယ် မြှင့်တက်သည်။

- အူမဆွဲကြိုးဆေးများ များစွာအသုံးပြုခြင်း (Excessive Use of Uterine Stimulants): မွေးဖွားစေဖို့ ဆေးများ များထည့်ကြောင့် အူမစုကျိုမှု ပြင်းထန်လာပြီး အူမကြဲမှုအန္တရာယ် မြင့်တက်သည်။

- ကလေးထုတ်အထောက်အကူဖြစ်စေသည့်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သို့မဟုတ် ခွဲစိတ်အရည်အချင်းပြုလုပ်ခြင်း (Assisted Deliveries or Surgical Interventions): Forceps အသုံးပြုခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ဝန်အတွင်းတည်နေရာပြောင်းသော ယန္တရားလုပ်ရပ်များသည်လည်း အူမကြဲမှုအန္တရာယ် ဖြည့်တင်နိုင်သည်။

- မွေးဖွားမှုထိခိုက်မှု (Obstructed Labor): များအရှိဆုံး OB သူမှမာ်မှု သို့မဟုတ် မွေးဖွားချိန် ကြာမြင့်ခြင်းသည် အူမကြဲမှုအန္တရာယ် တိုးတက်စေသည်။

- ထုံးတမ်းထက်မဝင်သော ထိခိုက်မှုကြီးကြပ်မှု (Severe Trauma): အူမကို ထိခိုက်ချက် ကြီးမားစွာရရှိလျှင်လည်း အန္တရာယ်တက်သည်။

"အူမကြဲခြင်း" အစောပိုင်းသတိပေးလက္ခဏာများ

- ဗိုက်အထဲတွင် ရုတ်တရက် အလွန်ပြင်းထန်သောနာကျင်မှုသို့မဟုတ် "ခုတ်ရက်ခြင်း" ဆင်တူ ခံစားမှု

- အူမစုကျိုမှု မမှန်ကန်ခြင်း သို့မဟုတ် 갑တ္တည်း ပြုတ်ထွက်ခြင်း

- ဆင်နွှဲဖြစ်သော ရင်သားခေါက်ထဲ သို့မဟုတ် အပြင်သွေးထွက်မှုမရှိဘဲ ဗိုက်အတွင်းသွေးအများအပြား စုရံုုနေနိုင်သည်။

- သွေးတားမှုကြောင့် သွေးတုတ်ပြီး သေချာမှုနည်း၊ မူးယစ်ခြင်း၊ အသက်ရှူိမှောင်ခြင်း၊ ကြည်ဆေးခြင်း၊ လက်ပူခြင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်အေးခြင်း၊ နှလုံးခုန်မြန်ခြင်းနှင့် အရှုပ်သံလွန်/အော့ဆုတ်ခြင်း

- ရင်သားကလေး၏ နှလုံးခုန်နှုန်းမမှန်ခြင်း၊ နှလုံးခုန်နှုန်း ကျလာခြင်း၊ ဆူညံခြင်း

ကိုယ်ဝန်ဆောင်နာမည်များတွင် အူမကြဲခြင်းကို ဆရာဝန်ဘယ်လို ရှာဖွေသနည်း?

ဆရာဝန်သည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်သူများတွင် အူမကြဲခြင်းကို အောက်ပါနည်းလမ်းများဖြင့် ရှာဖွေတတ်သည်-

၁. ဆေးဘက်သမိုင်း (Medical History): ပိုပြီး အနာအရင်းများနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းကြောင်း, အူမစုကျိုမှု ဆေးအမျိုးမျိုး သောက်ရသော ရာသက်ပန်မွေးဖွားမှုများပါဝင်သည်။ မိခင်သည် ရုတ်တရက် labor pain ပြင်းထန်မှု, မူးယစ်ခြင်း, အနာခံစားမှု, အပူထုတ်ခြင်း, နှလုံးခုန်မြန်ခြင်း, လက်ခြေအေးခြင်း၊ မျက်လုံးနက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် အူမကြဲခြင်း ဖြစ်နိုင်မှုရှိသည်။

၂. ကိုယ်ခံစစ်ဆေးခြင်း (Physical Examination):

   မိခင်အတွက် (For the Mother): အစောပိုင်းတွင် labor pain နှင့် ခွဲခြားပြသနိုင်ရန် အခက်အခဲရှိနိုင်သည်။ သို့သော် ဗိုက်အတွင်းသွေးထွက်မှုတိုးလာပါက vital sign ပြောင်းလဲခြင်း (နှလုံးခုန်မြန်၊ သွေးဖိအားကျခြင်း၊ ဗိုက်တင်းလျက်၊ လက်ဖြင့်ထုပ်လျှင် နာကျင်နာကျင်ဖြစ်သောခြင်း၊ အော့ဆုတ်ခြင်း) တို့ဖြင့် သိနိုင်သည်။

   ရင်သားအတွက် (For the Fetus): ကလေးလေးကို palpate (ထုပ်စစ်) ပြုလုပ်နိုင်သော်လည်း မိခင်အူမကို မထုပ်ရှုနိုင်။ နောက်ဆုံးတွင် နှလုံးခုန်နှုန်းမမှန်ခြင်းသည် Earliest sign/'sign of fetal distress' ဖြစ်သည်။ ရုတ်တရက် နှလုံးခုန်ကျနစ်ခြင်းကို သွေးတားသွားသည်ကြောင့်ဖြစ်သည်။ နှလုံခုန်အသံ မကြားရပါက အူမကြဲမှု ကြီးမား၍ ရင်သားကလေးသည် ဆွဲထုတ်မိကလည်း အသက်ရှင်ဖို့ ခေတ်ခွဲရမည်။

၃. ဇီဝန္တရား မှုဉာဏ်ကြည့်သည့်အသံပြွန် (Ultrasound): မိခင်နှင့် ကလေးတွင် သက်တောင့်သက်သာရှိ၍ လက္ခဏာများ မပြင်းထန်သေးလျှင် ultrasound ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ရင်သားကလေး၏ အခြေအနေ၊ တည်နေရာ၊ ဗိုက်အတွင်း သွေးယိုမှုရှိ/မရှိ တို့ကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်သူတွင် အူမကြဲခြင်းကို ဘယ်လို ကုသသနည်း?

ACOG နှင့် AAFP (American College of Obstetricians and Gynecologists နှင့် American Academy of Family Physicians) နည်းညွှန်ချက်အရ Oxygen deprivation မဖြစ်စေရန် အရေးပေါ် cesarean delivery ကိုမြန်မြန်လောက်လောက် ပြုလုပ်ရန် အရေးကြီးမှုကို ပြောကြားသည်။ ဆုံးဖြတ်သည့်အချိန်မှ ခွဲစိတ်သွားသည်အချိန်အထိ ၃၀ မိနစ်အတွင်း ပြီးစီးထားရန် ဖြစ်သည်။ ချက်ချင်း fetal rescue စိုက်ပျိုးမှု၏ အောင်မြင်မှုသည် ခွဲစိတ်ဆောင်ရွက်မှု မြန်နှုန်းနှင့် ဆက်စပ်သည်။ (အခြားရေးသားချက်အရ တစ်ခါတစ်လေ ၁၇-၁၈ မိနစ်ထက် မလွန်သင့်ခြင်း) မိခင်နှင့် ကလေး အသက်ရှင်မှု/အထိအခိုက် မ워။ အူမကြဲခြင်းကိုကုသရာတွင် ကြဲစဉ်ရှည်၊ နာကျင်မှု၏အရှိဆုံး၊ မိခင်သွေးထွက်များနှင့် နောင်တလင်မွေးဖွားအသုံးပြုလိုမှုတစုံတရာမှ မူတည်သည်။

- မိခင်သည် သွေးအနည်းငယ်သာ ဆုံးရှုံးပြီး ကြဲစဉ်သေးသေးနှင့် နောင်တလင်မွေးဖွားလိုခဲ့ပါက သုံးစွဲရန်အူမတိုက်ငြိမ်းရေး (uterine repair) ပြုလုပ်ပေးသည်။

- ဒဏ်ရာများပါဝင်သောသွေးထွက်မှုကြီး၊ မိခင် vital sign နည်းပါးခြင်း ကြွက်သားကြဲစဉ်ကြီးများပါဝင်သောအခါ၌ မိခင်နှင့် ကလေးကိုအသက်ကယ်ရယူရန် အူမဖြုတ်ထုတ်ရန် လိုလာနိုင်သည်။

ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးများတွင် အူမကြဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်နိုင်ချေ ဘယ်လိုကာကွယ်နိုင်သလဲ

ကိုယ်ဝန်ဆောင်အမျိုးသမီးတွင် အူမကြဲခြင်း ကို အောက်ပါနည်းလမ်းများဖြင့် ကာကွယ်နိုင်သည်-

- ကိုယ်ဝန်စောစောမှစ၍ စဉ်ဆက်မပြတ် ဆေးစစ်ကြည့်ပါ (Early and regular prenatal care) - ဆရာဝန်ညွှန်ထားသောအတိုင်းလိုက်နာပါ။

- မွေးဖွားမှုအရေအတွက်ကန့်သတ်ပါ (Limit the number of pregnancies): Cesarean ချက်ရှိရင် C-section နှစ်ကြိမ်ထက်မကျော်စေရန်လိုအပ်သည်။ ACOG အဆိုအရ, Cesarean သုံးကြိမ်ထက် မပြုလုပ်သင့်။

- Cesarean သက်တမ်းပြီးမှ လူမူထပ်မံမွေးဖွားလိုပါက ၁.၅ နှစ်မှ ၂ နှစ်ခန့် ခွင့်ပေးပါ (Allow a gap of at least 1.5 to 2 years between pregnancies) - သက်တမ်းမပြည့်သေးခင် ထပ်မွေးမိရင် အူမ်တံမြည်း ဝက်အနာမပြည့်နိုင်ပါ။

- ယခင်အူမခွဲစိတ်မည်သည့်အဖွဲ့ထဲမဆို ဆရာဝန်ကို အမြဲအသိပေးပါ (Always inform your obstetrician) - Fibroid ခွဲထုတ်ခြင်း၊ D&C စတဲ့ မည်သည့်အူမပတ်သက်မိ့ဖွဲ့စည်းမှုရင်းနှီးမှုရှိသည်နှင့် သိရှိအပ်သည်။

- သတိရစရာသတင်းအချက်အလက်များကို အမြဲကြည့်ရှုပါ (Watch for warning signs): ရုတ်တရက် သိသာသောဗိုက်နာ၊ မငြင်းနိုင်သောသွေးယိုခြင်းများ၊ ရင်သားလှုပ်ရှားမှု ချို့ယွင်းခြင်းရှိပါက ဆရာဝန်အား အမြန်ဆုံး ဆက်သွယ်ပါ။

အူမကြဲခြင်းဖြစ်ပြီးနောက် အမျိုးသမီးတစ်ဦး ထပ်မံ မိခင်အောင်နိုင်သလား?

အူမတံမြည်းကို မဖြုတ်မထားလျှင် အမျိုးသမီးတစ်ဦး သည် ထပ်မံကိုယ်ဝန်စွန့်နိုင်သည်။ သို့သော်အနည်းဆုံး ၁.၅ နှစ်မှ ၂ နှစ်ခန့် နားပြီးမှ ကြေးပြန်တင်ရန် အကြံပြုသည်။ နောက်ထပ် ကိုယ်ဝန်တင်ခြင်းတွင် အူမတံမြည်းအမဲဖြစ်မှုဖြစ်နိုင်ခြေ တောင့်တယ်မှုနည်းစေရန် Cesarean section ဖြင့်မွေးဖွားရန် လိုအပ်ပါသည်။

အူမကြဲခြင်းသည် အန္တရာယ်အရှိဆုံးဖြစ်နိုင်သော်လည်း ကာကွယ်နိုင်သည်။ Phitsanulok Phichit ဆေးရုံက မိခင်အားလုံးကို ကိုယ်ဝန်စောစော တွေ့ဆေးစစ်၍ ယခင် ခွဲစိတ်မှုသည်မည်သည့်အထိ ဟုတ်သည်ကို သေချာအသိပေးပါ။ ဆရာဝန်သည် လုံခြုံသော မွေးဖွားရေးအစီအစဉ် တစ်ခုအတွက် စစ်ဆေးကြည့်ရှုစေနိုင်ပါသည်။

Source : Phitsanuvej Phichit Hospital

**ArokaGO Content Team မှ ဘာသာပြန်/စုစည်းဖော်ပြသည်**